nhµ xuÊt b¶n gi¸o dôc viÖt nam

BÈ gi∏o dÙc vµ Ƶo tπo
VÚ Quang (TÊng chÒ bi™n)
BÔi gia thfinh (ChÒ bi™n)
d≠¨ng ti'n khang - vÚ tr‰ng r¸ - Trfinh thë HÅI y'n

VÀt l› 8
(T∏i b∂n l«n th¯ m≠Íi)

NHÄ XUƒT BÅN GIÉO D|C vi÷t nam

CÉC Kê HIåU DùNG TRONG SÉCH
Thu thÀp th´ng tin (quan s∏t t˘ nhi™n, th› nghi÷m, ti'n hµnh
th› nghi÷m, vÀn dÙng vËn kinh nghi÷m, th´ng b∏o cÒa gi∏o vi™n...).
Xˆ l› th´ng tin (so s∏nh, ph©n t›ch, kh∏i qu∏t ho∏, n™u d˘ Æo∏n
(gi∂ thuy't), ti'n hµnh th› nghi÷m ki”m tra, rÛt ra k't luÀn...).
VÀn dÙng.
C...

C©u h·i.

C...

* C©u h·i, bµi tÀp kh„.

Ch˚u tr¸ch nhiÖm xuÊt b¶n : Chñ t˚ch Héi ®ång Thµnh viªn kiªm Tæng Gi¸m ®èc NG∂T NG« TRÇN ¸I
Phã Tæng Gi¸m ®èc kiªm Tæng biªn tËp GS.TS vò v¨n hïng
Biªn tËp lÇn ®Çu : vò th˚ thanh mai - ph◊m th˚ ngäc thflng
Biªn tËp t¸i b¶n : phan th˚ thanh b˘nh - hå sÜ thflng
Biªn tËp mÜ thuËt : ph◊m ngäc tíi
Tr˘nh bµy b˘a : t◊ thanh tïng
Söa b¶n in : phan th˚ thanh b˘nh
ChÕ b¶n : C«ng ty cæ phÇn mÜ thuËt vµ truyÒn th«ng

B∂n quy“n thuÈc Nhµ xu†t b∂n Gi∏o dÙc Vi÷t Nam - BÈ Gi∏o dÙc vµ ßµo tπo

VËt l˙ 8
M· sè : 2H805T4
Sè ®¨ng k˙ KHXB : 01-2014/CXB/236-1062/GD
In ............. cuèn, khæ 17 x 24 cm.
In t◊i C«ng ti cæ phÇn in ...................
In xong vµ nép l∂u chiÓu th¸ng ... n¨m 2014

2

CH¶•NG I

c¨ h‰c

Vıa to vıa n∆ng h¨n kim,
Th' mµ tµu nÊi, kim ch◊m ! Tπi sao ?

Chuy”n ÆÈng lµ g◊, Ưng y™n lµ g◊ ?
Th' nµo lµ chuy”n ÆÈng Æ“u, chuy”n ÆÈng kh´ng Æ“u ?
L˘c c„ quan h÷ vÌi vÀn tËc nh≠ th' nµo ?
Qu∏n t›nh lµ g◊ ?
∏p su†t lµ g◊ ? Ép su†t g©y ra bÎi ch†t ræn, ch†t l·ng, ∏p su†t
kh› quy”n c„ g◊ kh∏c nhau ?
L˘c Æ»y Éc-si-mät lµ g◊ ? Khi nµo th◊ vÀt nÊi, khi nµo th◊ vÀt ch◊m ?
C´ng c¨ h‰c lµ g◊ ?
C´ng su†t Æ∆c tr≠ng cho t›nh ch†t nµo cÒa vi÷c th˘c hi÷n c´ng ?
C¨ n®ng, ÆÈng n®ng, th' n®ng lµ g◊ ?
Th' nµo lµ b∂o toµn vµ chuy”n ho∏ c¨ n®ng ?
3

Bµi 1
CHUYÕN ßóNG C• HñC
M∆t TrÍi m‰c ƪng ß´ng, l∆n ƪng T©y (H.1.1). Nh≠ vÀy c„ ph∂i lµ M∆t TrÍi
chuy”n ÆÈng cfln Tr∏i ߆t Ưng y™n kh´ng ? Bµi nµy sœ giÛp c∏c em tr∂ lÍi
c©u h·i tr™n.

H◊nh 1.1

I - Lµm th' nµo Æ” bi't mÈt vÀt chuy”n ÆÈng hay Ưng y™n ?
C1

Lµm th' nµo Æ” nhÀn bi't mÈt ´t´ tr™n Æ≠Íng, mÈt chi'c thuy“n tr™n
s´ng, mÈt Æ∏m m©y tr™n trÍi... Æang chuy”n ÆÈng hay Ưng y™n ?
C∏c em c„ th” t◊m ra nhi“u c∏ch kh∏c nhau Æ” nhÀn bi't c∏c vÀt tr™n
chuy”n ÆÈng hay Ưng y™n.
Trong VÀt l› h‰c, Æ” nhÀn bi't mÈt vÀt chuy”n ÆÈng hay Ưng y™n ng≠Íi ta
d˘a vµo vfi tr› cÒa vÀt Æ„ so vÌi vÀt kh∏c Æ≠Óc ch‰n lµm mËc (vÀt mËc).
C„ th” ch‰n b†t k◊ mÈt vÀt nµo lµm vÀt mËc. Th≠Íng ng≠Íi ta ch‰n Tr∏i ߆t
vµ nh˜ng vÀt gæn vÌi Tr∏i ߆t nh≠ nhµ cˆa, c©y cËi, cÈt c©y sË... lµm vÀt mËc.
Trong nh˜ng bµi sau, n'u kh´ng n„i tÌi vÀt mËc th◊ ta hi”u ng«m vÀt mËc lµ
Tr∏i ߆t ho∆c nh˜ng vÀt gæn vÌi Tr∏i ߆t.
Khi vfi tr› cÒa vÀt so vÌi vÀt mËc thay ÆÊi theo thÍi gian th◊ vÀt chuy”n ÆÈng
so vÌi vÀt mËc. Chuy”n ÆÈng nµy g‰i lµ chuy”n ÆÈng c¨ h‰c (g‰i tæt lµ
chuy”n ÆÈng).
4

C2

H∑y t◊m v› dÙ v“ chuy”n ÆÈng c¨ h‰c, trong Æ„ chÿ r‚ vÀt Æ≠Óc ch‰n
lµm mËc.
C3

Khi nµo mÈt vÀt Æ≠Óc coi lµ Ưng y™n ? H∑y t◊m v› dÙ v“ vÀt Ưng y™n,
trong Æ„ chÿ r‚ vÀt Æ≠Óc ch‰n lµm mËc.

H◊nh 1.2

II - T›nh t≠¨ng ÆËi cÒa chuy”n ÆÈng vµ Ưng y™n
Hµnh kh∏ch ngÂi tr™n mÈt toa tµu Æang rÍi kh·i nhµ ga (H.1.2).
C4

C5

So vÌi nhµ ga th◊ hµnh kh∏ch chuy”n ÆÈng hay Ưng y™n ? Tπi sao ?

So vÌi toa tµu th◊ hµnh kh∏ch chuy”n ÆÈng hay Ưng y™n ? Tπi sao ?

C6

H∑y d˘a vµo c∏c c©u tr∂ lÍi tr™n Æ” t◊m tı th›ch hÓp cho c∏c chÁ trËng
cÒa c©u nhÀn xät sau Æ©y :
MÈt vÀt c„ th” lµ chuy”n ÆÈng ....(1).... nh≠ng lπi lµ ....(2).... ÆËi vÌi vÀt kh∏c.
C7

H∑y t◊m v› dÙ Æ” minh hoπ cho nhÀn xät tr™n.

Tı nh˜ng v› dÙ tr™n ta th†y mÈt vÀt Æ≠Óc coi lµ chuy”n ÆÈng hay
Ưng y™n phÙ thuÈc vµo vi÷c ch‰n vÀt lµm mËc. Ta n„i : Chuy”n ÆÈng hay
Ưng y™n c„ t›nh t≠¨ng ÆËi.

C8

H∑y tr∂ lÍi c©u h·i n™u ra Î Æ«u bµi.
5

III - MÈt sË chuy”n ÆÈng th≠Íng g∆p
ß≠Íng mµ vÀt chuy”n ÆÈng vπch ra
g‰i lµ qu¸ Æπo cÒa chuy”n ÆÈng. Tu˙
theo h◊nh dπng cÒa qu¸ Æπo, ng≠Íi ta
ph©n bi÷t chuy”n ÆÈng thºng vµ
chuy”n ÆÈng cong. Chuy”n ÆÈng trfln
lµ mÈt chuy”n ÆÈng cong Æ∆c bi÷t
(H.1.3a, b, c).

a) Chuy”n ÆÈng thºng cÒa m∏y bay.

b) Chuy”n ÆÈng cong cÒa qu∂ b„ng bµn.
H◊nh 1.3

c) Chuy”n ÆÈng trfln
cÒa Æ«u kim ÆÂng

C9

H∑y t◊m th™m v› dÙ v“ chuy”n ÆÈng thºng, chuy”n ÆÈng cong, chuy”n
ÆÈng trfln th≠Íng g∆p trong ÆÍi sËng.
IV - VÀn dÙng
C10

MÁi vÀt trong h◊nh 1.4 chuy”n ÆÈng so vÌi vÀt nµo, Ưng y™n so vÌi vÀt nµo ?

C11

C„ ng≠Íi n„i : ''Khi kho∂ng c∏ch tı vÀt tÌi vÀt mËc kh´ng thay ÆÊi th◊ vÀt
Ưng y™n so vÌi vÀt mËc". Theo em, n„i nh≠ th' c„ ph∂i lÛc nµo cÚng ÆÛng
kh´ng ? H∑y t◊m v› dÙ minh hoπ cho lÀp luÀn cÒa m◊nh.

H◊nh 1.4

6

S˘ thay ÆÊi vfi tr› cÒa mÈt vÀt theo thÍi gian so vÌi vÀt kh∏c g‰i lµ
chuy”n ÆÈng c¨ h‰c.
Chuy”n ÆÈng vµ Ưng y™n c„ t›nh t≠¨ng ÆËi tu˙ thuÈc vµo vÀt Æ≠Óc
ch‰n lµm mËc. Ng≠Íi ta th≠Íng ch‰n nh˜ng vÀt gæn vÌi Tr∏i ߆t lµm
vÀt mËc.
C∏c dπng chuy”n ÆÈng c¨ h‰c th≠Íng g∆p lµ chuy”n ÆÈng thºng,
chuy”n ÆÈng cong.

C„ th” em ch≠a bi't
Trong c∏c em, c„ th” c„ nhi“u ng≠Íi cho rªng chuy”n ÆÈng cÒa Æ«u van
xe Æπp lµ ƨn gi∂n v◊ Æ„ chÿ lµ chuy”n ÆÈng trfln xung quanh trÙc b∏nh xe. Th˘c
ra kh´ng ƨn gi∂n nh≠ vÀy, v◊ Æ«u van xe Æπp vıa chuy”n ÆÈng trfln xung
quanh trÙc b∏nh xe, vıa cÔng vÌi xe Æπp chuy”n ÆÈng thºng tr™n Æ≠Íng. Do
Æ„, ÆËi vÌi ng≠Íi Ưng b™n Æ≠Íng th◊ chuy”n ÆÈng cÒa Æ«u van xe Æπp kh∏
ph¯c tπp vµ c„ dπng nh≠ h◊nh 1.5. Nh≠ vÀy, vi÷c ch‰n vÀt nµo lµm mËc kh´ng
nh˜ng quy't Æfinh t›nh ch†t Ưng y™n hay chuy”n ÆÈng cÒa mÈt vÀt mµ cfln
quy't Æfinh nhi“u t›nh ch†t kh∏c n˜a cÒa chuy”n ÆÈng, chºng hπn nh≠ h◊nh
dπng cÒa Æ≠Íng Æi nh≠ trong tr≠Íng hÓp van xe Æπp n™u tr™n.

Qu¸ Æπo chuy”n ÆÈng cÒa Æ«u van xe Æπp.

H◊nh 1.5

7

Bµi 2
VÜN TˇC(*)
ô bµi 1, ta Æ∑ bi't c∏ch lµm th' nµo Æ”
nhÀn bi't Æ≠Óc mÈt vÀt chuy”n ÆÈng hay
Ưng y™n, cfln trong bµi nµy ta sœ t◊m
hi”u xem lµm th' nµo Æ” nhÀn bi't s˘
nhanh hay chÀm cÒa chuy”n ÆÈng.
H◊nh 2.1

I - VÀn tËc lµ g◊ ?
B∂ng 2.1 ghi k't qu∂ cuÈc chπy 60m trong ti't th” dÙc cÒa mÈt nh„m h‰c sinh.
B∂ng 2.1
CÈt
STT
1
2
3
4
5

1

2

Qu∑ng Æ≠Íng
H‰ vµ t™n
chπy s(m)
h‰c sinh
60
Nguy'n An
60
Tr«n B◊nh
60
L™ V®n Cao
60
ßµo Vi÷t HÔng
60
Phπm Vi÷t

3
ThÍi gian
chπy t(s)
10
9,5
11
9
10,5

4

5

Qu∑ng Æ≠Íng
X'p
hπng chπy trong 1 gi©y
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...

C1

Lµm th' nµo Æ” bi't ai chπy nhanh, ai chπy chÀm ? H∑y ghi k't qu∂
x'p hπng cÒa tıng h‰c sinh vµo cÈt 4.
C2

H∑y t›nh qu∑ng Æ≠Íng mÁi h‰c sinh chπy Æ≠Óc trong 1 gi©y vµ ghi k't
qu∂ vµo cÈt 5.
Trong tr≠Íng hÓp nµy, qu∑ng Æ≠Íng chπy Æ≠Óc trong 1 gi©y g‰i lµ vÀn tËc.
(*) C„ th” dÔng tı tËc ÆÈ thay cho vÀn tËc.

8

C3

D˘a vµo b∂ng k't qu∂ x'p hπng, h∑y cho bi't ÆÈ lÌn cÒa vÀn tËc bi”u thfi
t›nh ch†t nµo cÒa chuy”n ÆÈng vµ t◊m tı th›ch hÓp cho c∏c chÁ trËng cÒa
k't luÀn sau Æ©y.
ßÈ lÌn cÒa vÀn tËc cho bi't s˘ ....(1)...., ....(2).... cÒa chuy”n ÆÈng.
ßÈ lÌn cÒa vÀn tËc Æ≠Óc t›nh bªng ....(3).... trong mÈt ....(4).... thÍi gian.
II - C´ng th¯c t›nh vÀn tËc
VÀn tËc Æ≠Óc t›nh bªng c´ng th¯c
v=

s
, trong Æ„ : v lµ vÀn tËc,
t
s lµ qu∑ng Æ≠Íng Æi Æ≠Óc,
t lµ thÍi gian Æ” Æi h't qu∑ng Æ≠Íng Æ„.

III - ߨn vfi vÀn tËc
ߨn vfi vÀn tËc phÙ thuÈc vµo ƨn vfi ÆÈ dµi vµ ƨn vfi thÍi gian.
C4

T◊m ƨn vfi vÀn tËc th›ch hÓp cho c∏c chÁ trËng Î b∂ng 2.2.

B∂ng 2.2
ߨn vfi ÆÈ dµi

m

m

km

km

cm

ߨn vfi thÍi gian

s

phÛt

h

s

s

m/s

...

...

...

...

ߨn vfi vÀn tËc

ߨn vfi hÓp ph∏p cÒa vÀn tËc lµ mät tr™n gi©y (m/s)
vµ kil´mät tr™n giÍ (km/h) : 1km/h  0,28m/s.
ßÈ lÌn cÒa vÀn tËc Æ≠Óc Æo bªng dÙng cÙ g‰i lµ
tËc k' (cfln g‰i lµ ÆÂng h vÀn tËc) (H.2.2).
C5

a) VÀn tËc cÒa mÈt ´t´ lµ 36km/h ; cÒa
mÈt ng≠Íi Æi xe Æπp lµ 10,8km/h ; cÒa mÈt tµu
ho∂ lµ 10m/s. ßi“u Æ„ cho bi't g◊ ?
b) Trong ba chuy”n ÆÈng tr™n, chuy”n ÆÈng
nµo nhanh nh†t, chÀm nh†t ?

H◊nh 2.2
TËc k' cÒa xe m∏y.

9

C6

MÈt Æoµn tµu trong thÍi gian 1,5h Æi Æ≠Óc qu∑ng Æ≠Íng dµi 81km. T›nh
vÀn tËc cÒa tµu ra km/h, m/s vµ so s∏nh sË Æo vÀn tËc cÒa tµu t›nh bªng c∏c
ƨn vfi tr™n.
C7

MÈt ng≠Íi Æi xe Æπp trong 40 phÛt vÌi vÀn tËc lµ 12km/h. H·i qu∑ng
Æ≠Íng Æi Æ≠Óc lµ bao nhi™u km ?
C8

MÈt ng≠Íi Æi bÈ vÌi vÀn tËc 4km/h. T◊m kho∂ng c∏ch tı nhµ Æ'n n¨i lµm
vi÷c, bi't thÍi gian c«n Æ” ng≠Íi Æ„ Æi tı nhµ Æ'n n¨i lµm vi÷c lµ 30 phÛt.
ßÈ lÌn cÒa vÀn tËc cho bi't m¯c ÆÈ nhanh hay chÀm cÒa chuy”n
ÆÈng vµ Æ≠Óc x∏c Æfinh bªng ÆÈ dµi qu∑ng Æ≠Íng Æi Æ≠Óc trong mÈt
ƨn vfi thÍi gian.
C´ng th¯c t›nh vÀn tËc :
s
v=
, trong Æ„ : s lµ ÆÈ dµi qu∑ng Æ≠Íng Æi Æ≠Óc,
t
t lµ thÍi gian Æ” Æi h't qu∑ng Æ≠Íng Æ„.
ߨn vfi vÀn tËc phÙ thuÈc vµo ƨn vfi ÆÈ dµi vµ ƨn vfi thÍi gian.
ߨn vfi hÓp ph∏p cÒa vÀn tËc lµ m/s vµ km/h.

C„ th” em ch≠a bi't
Trong hµng h∂i, ng≠Íi ta th≠Íng dÔng "nÛt" lµm ƨn vfi Æo vÀn tËc. NÛt lµ vÀn tËc
cÒa mÈt chuy”n ÆÈng mÁi giÍ Æi Æ≠Óc 1 h∂i l›. Bi't ÆÈ dµi cÒa 1 h∂i l› lµ 1,852km ta
d' dµng t›nh Æ≠Óc nÛt ra km/h vµ m/s : 1 nÛt = 1,852km/h = 0,514m/s.
C∏c tµu thu˚ c„ læp c∏nh ng«m l≠Ìt tr™n s„ng r†t nhanh nh≠ng cÚng kh´ng
m†y tµu v≠Ót qua Æ≠Óc vÀn tËc 30 nÛt.
VÀn tËc ∏nh s∏ng lµ 300 000km/s. Trong vÚ trÙ, kho∂ng c∏ch gi˜a c∏c thi™n
th” r†t lÌn, v◊ vÀy trong thi™n v®n ng≠Íi ta hay bi”u thfi nh˜ng kho∂ng c∏ch Æ„
bªng "n®m ∏nh s∏ng". N®m ∏nh s∏ng lµ qu∑ng Æ≠Íng ∏nh s∏ng truy“n Æi trong
thÍi gian mÈt n®m.
MÈt n®m ∏nh s∏ng ¯ng vÌi kho∂ng c∏ch bªng :
3.105.365.24.3 600 = 9,4608.1012km.
Trong thi™n v®n, ng≠Íi ta l†y trfln mÈt n®m ∏nh s∏ng bªng 1016m (10 tri÷u tÿ mät).
Th' mµ kho∂ng c∏ch tı Tr∏i ߆t tÌi ng´i sao g«n nh†t cÚng l™n tÌi 4,3 n®m
∏nh s∏ng !

10

Bµi 3
CHUYÕN ßóNG ß≈U - CHUYÕN ßóNG KH§NG ß≈U
I - ßfinh ngh‹a
Chuy”n ÆÈng Æ“u lµ chuy”n ÆÈng mµ vÀn tËc c„ ÆÈ lÌn kh´ng thay ÆÊi theo
thÍi gian.
Chuy”n ÆÈng kh´ng Æ“u lµ chuy”n ÆÈng mµ vÀn tËc c„ ÆÈ lÌn thay ÆÊi theo
thÍi gian.

H◊nh 3.1

11

C1

Th∂ mÈt b∏nh xe l®n tr™n m∏ng nghi™ng AD vµ m∏ng ngang DF (H.3.1).
Theo d‚i chuy”n ÆÈng cÒa trÙc b∏nh xe vµ ghi qu∑ng Æ≠Íng trÙc b∏nh xe Æi
Æ≠Óc sau nh˜ng kho∂ng thÍi gian 3 gi©y li™n ti'p, ta Æ≠Óc k't qu∂ Î b∂ng 3.1 :
B∂ng 3.1
T™n qu∑ng Æ≠Íng

AB

BC

CD

DE

EF

Chi“u dµi qu∑ng Æ≠Íng
s(m)

0,05

0,15

0,25

0,3

0,3

ThÍi gian chuy”n ÆÈng
t(s)

3,0

3,0

3,0

3,0

3,0

Tr™n qu∑ng Æ≠Íng nµo chuy”n ÆÈng cÒa trÙc b∏nh xe lµ chuy”n ÆÈng Æ“u,
chuy”n ÆÈng kh´ng Æ“u ?
C2

Trong c∏c chuy”n ÆÈng sau Æ©y, chuy”n ÆÈng nµo lµ Æ“u, kh´ng Æ“u ?

a) Chuy”n ÆÈng cÒa Æ«u c∏nh quπt m∏y khi quπt Æang chπy Ên Æfinh.
b) Chuy”n ÆÈng cÒa ´t´ khi khÎi hµnh.
c) Chuy”n ÆÈng cÒa xe Æπp khi xuËng dËc.
d) Chuy”n ÆÈng cÒa tµu ho∂ khi vµo ga.

II - VÀn tËc trung b◊nh cÒa chuy”n ÆÈng kh´ng Æ“u
Tr™n c∏c qu∑ng Æ≠Íng AB, BC, CD, trung b◊nh mÁi gi©y trÙc b∏nh xe l®n
Æ≠Óc bao nhi™u mät th◊ ta n„i vÀn tËc trung b◊nh cÒa trÙc b∏nh xe tr™n mÁi
qu∑ng Æ≠Íng Æ„ lµ b†y nhi™u mät tr™n gi©y.
C3

H∑y t›nh ÆÈ lÌn cÒa vÀn tËc trung b◊nh cÒa trÙc b∏nh xe tr™n mÁi qu∑ng
Æ≠Íng tı A Æ'n D. TrÙc b∏nh xe chuy”n ÆÈng nhanh l™n hay chÀm Æi ?

III - VÀn dÙng
C4

Chuy”n ÆÈng cÒa ´t´ chπy tı Hµ NÈi Æ'n H∂i Phflng lµ chuy”n ÆÈng Æ“u
hay kh´ng Æ“u ? Tπi sao ? Khi n„i ´t´ chπy tı Hµ NÈi tÌi H∂i Phflng vÌi vÀn
tËc 50km/h lµ n„i tÌi vÀn tËc nµo ?
12

C5

MÈt ng≠Íi Æi xe Æπp xuËng mÈt c∏i dËc dµi 120m h't 30s. Khi h't dËc,
xe l®n ti'p mÈt qu∑ng Æ≠Íng nªm ngang dµi 60m trong 24s rÂi dıng lπi. T›nh
vÀn tËc trung b◊nh cÒa xe tr™n qu∑ng Æ≠Íng dËc, tr™n qu∑ng Æ≠Íng nªm
ngang vµ tr™n c∂ hai qu∑ng Æ≠Íng.
C6

MÈt Æoµn tµu chuy”n ÆÈng trong 5 giÍ vÌi vÀn tËc trung b◊nh 30km/h.
T›nh qu∑ng Æ≠Íng Æoµn tµu Æi Æ≠Óc.
C7

X∏c Æfinh vÀn tËc trung b◊nh cÒa em khi chπy c˘ li 60m trong ti't th” dÙc
ra m/s vµ km/h.

Chuy”n ÆÈng Æ“u lµ chuy”n ÆÈng mµ vÀn tËc c„ ÆÈ lÌn kh´ng thay
ÆÊi theo thÍi gian.
Chuy”n ÆÈng kh´ng Æ“u lµ chuy”n ÆÈng mµ vÀn tËc c„ ÆÈ lÌn thay
ÆÊi theo thÍi gian.
VÀn tËc trung b◊nh cÒa mÈt chuy”n ÆÈng kh´ng Æ“u tr™n mÈt qu∑ng
Æ≠Íng Æ≠Óc t›nh bªng c´ng th¯c :
s
, trong Æ„ : s lµ qu∑ng Æ≠Íng Æi Æ≠Óc,
vtb =
t
t lµ thÍi gian Æ” Æi h't qu∑ng Æ≠Íng Æ„.

13

C„ th” em ch≠a bi't

MÈt sË vÀn tËc trung b◊nh

Con s™n : 0,0014m/s (0,005km/h)

Tµu ho∂ : 15m/s (54km/h)

Con rÔa : 0,055m/s (0,2km/h)

§t´ du lfich :
15m/s (54km/h)

Ng≠Íi Æi bÈ : 1,5m/s (5,4km/h)
M∏y bay d©n dÙng ph∂n l˘c : 200m/s (720km/h)

Ng≠Íi Æi xe Æπp : 4m/s (14,4km/h)

14

VÀn tËc ©m thanh trong
kh´ng kh› : 340m/s

VÀn tËc ∏nh s∏ng trong kh´ng kh› :
3.108m/s

Bµi 4
BIÕU DIŸN L#C
MÈt Æ«u tµu käo c∏c toa vÌi mÈt l˘c c„ c≠Íng ÆÈ lµ 106N chπy theo h≠Ìng
Bæc - Nam. Lµm th' nµo Æ” bi”u di'n Æ≠Óc l˘c käo tr™n ?
I - ´n lπi kh∏i ni÷m l˘c
ô lÌp 6 chÛng ta Æ∑ bi't, l˘c c„ th” lµm bi'n
dπng, thay ÆÊi chuy”n ÆÈng (ngh‹a lµ thay ÆÊi
vÀn tËc) cÒa vÀt.
C1

H∑y m´ t∂ th› nghi÷m trong h◊nh 4.1, hi÷n
t≠Óng trong h◊nh 4.2 vµ n™u t∏c dÙng cÒa l˘c
trong tıng tr≠Íng hÓp.

H◊nh 4.1

II - bi”u di'n l˘c
1. L˘c lµ mÈt Æπi l≠Óng vect¨
Ngay tı lÌp 6 ta Æ∑ bi't mÈt l˘c kh´ng nh˜ng
c„ ÆÈ lÌn mµ cfln c„ ph≠¨ng vµ chi“u. MÈt Æπi
l≠Óng vıa c„ ÆÈ lÌn, vıa c„ ph≠¨ng vµ chi“u lµ
mÈt Æπi l≠Óng vect¨.
2. C∏ch bi”u di'n vµ k› hi÷u vect¨ l˘c
a) ß” bi”u di'n vect¨ l˘c ng≠Íi ta dÔng mÈt
mÚi t™n c„ :

H◊nh 4.2

- GËc lµ Æi”m mµ l˘c t∏c dÙng l™n vÀt (g‰i lµ
Æi”m Æ∆t cÒa l˘c).
- Ph≠¨ng vµ chi“u lµ ph≠¨ng vµ chi“u cÒa l˘c.
- ßÈ dµi bi”u di'n c≠Íng ÆÈ (ÆÈ lÌn) cÒa l˘c
theo mÈt tÿ x›ch cho tr≠Ìc.
b) Vect¨ l˘c Æ≠Óc k› hi÷u bªng ch˜ F c„ mÚi
t™n Î tr™n : . C≠Íng ÆÈ cÒa l˘c Æ≠Óc k› hi÷u
bªng ch˜ F kh´ng c„ mÚi t™n Î tr™n : F.
15

V› dÙ : MÈt l˘c 15N t∏c dÙng l™n xe l®n
B. C∏c y'u tË cÒa l˘c nµy Æ≠Óc bi”u di'n
vµ k› hi÷u nh≠ sau (H.4.3) :
- ßi”m Æ∆t A.

H◊nh 4.3

- Ph≠¨ng nªm ngang, chi“u tı tr∏i
sang ph∂i.
- C≠Íng ÆÈ F = 15N.

III - vÀn dÙng
C2

Bi”u di'n nh˜ng l˘c sau Æ©y :

- Tr‰ng l˘c cÒa mÈt vÀt c„ khËi l≠Óng
5kg (tÿ x›ch 0,5cm ¯ng vÌi 10N).
- L˘c käo 15 000N theo ph≠¨ng nªm
ngang, chi“u tı tr∏i sang ph∂i (tÿ x›ch
1cm ¯ng vÌi 5 000N).
C3

Di'n t∂ bªng lÍi c∏c y'u tË cÒa c∏c
l˘c vœ Î h◊nh 4.4.

H◊nh 4.4

L˘c lµ mÈt Æπi l≠Óng vect¨ Æ≠Óc bi”u di'n bªng mÈt mÚi t™n
c„ : + GËc lµ Æi”m Æ∆t cÒa l˘c.
+ Ph≠¨ng, chi“u trÔng vÌi ph≠¨ng, chi“u cÒa l˘c.
+ ßÈ dµi bi”u thfi c≠Íng ÆÈ cÒa l˘c theo tÿ x›ch cho tr≠Ìc.

16

Bµi 5
S# C¢N BØNG L#C - QUÉN TêNH
ô lÌp 6 ta Æ∑ bi't mÈt vÀt Æang Ưng y™n
chfiu t∏c dÙng cÒa hai l˘c c©n bªng sœ
ti'p tÙc Ưng y™n (H.5.1). VÀy, mÈt vÀt
Æang chuy”n ÆÈng chfiu t∏c dÙng cÒa hai
l˘c c©n bªng sœ th' nµo ?
H◊nh 5.1

I - hai l˘c c©n bªng
1. Hai l˘c c©n bªng lµ g◊ ?
Trong h◊nh 5.2 quy”n s∏ch Æ∆t tr™n
bµn, qu∂ c«u treo tr™n d©y, qu∂ b„ng Æ∆t
tr™n m∆t Ɔt Æ“u Ưng y™n v◊ chfiu t∏c
dÙng cÒa c∏c l˘c c©n bªng.
C1

H∑y k” t™n vµ bi”u di'n c∏c l˘c
t∏c dÙng l™n quy”n s∏ch, qu∂ c«u, qu∂
b„ng c„ tr‰ng l≠Óng l«n l≠Ót lµ 3N ;
0,5N ; 5N, bªng c∏c vect¨ l˘c. NhÀn
xät v“ Æi”m Æ∆t, c≠Íng ÆÈ, ph≠¨ng,
chi“u cÒa hai l˘c c©n bªng.
2. T∏c dÙng cÒa hai l˘c c©n bªng l™n mÈt
vÀt Æang chuy”n ÆÈng

H◊nh 5.2

a) D˘ Æo∏n. Ta Æ∑ bi't l˘c lµ nguy™n
nh©n lµm thay ÆÊi chuy”n ÆÈng. Khi c∏c
l˘c t∏c dÙng l™n vÀt kh´ng c©n bªng nhau th◊ chuy”n ÆÈng cÒa vÀt bfi thay ÆÊi
(chuy”n ÆÈng nhanh l™n, chuy”n ÆÈng chÀm lπi, chuy”n ÆÈng theo h≠Ìng
kh∏c). VÀy khi c∏c l˘c t∏c dÙng l™n vÀt c©n bªng nhau th◊ chuy”n ÆÈng cÒa
vÀt sœ ra sao ?
Ta c„ th” d˘ Æo∏n : Khi Æ„ chuy”n ÆÈng cÒa vÀt sœ kh´ng thay ÆÊi, ngh‹a
lµ vÀt sœ chuy”n ÆÈng thºng Æ“u.
17

b) Th› nghi÷m ki”m tra
MuËn bi't d˘ Æo∏n tr™n c„ ÆÛng kh´ng ph∂i lµm th› nghi÷m ki”m tra. Nhµ
b∏c h‰c ng≠Íi Anh A-tÛt (Atwood (1746 - 1807)) lµ ng≠Íi Æ«u ti™n Æ∑ t◊m ra
c∏ch lµm th› nghi÷m Æ” ki”m tra d˘ Æo∏n tr™n.
Hai qu∂ c©n A vµ B giËng h÷t nhau Æ≠Óc treo vµo mÈt sÓi d©y væt qua mÈt
rflng r‰c cË Æfinh (H.5.3a). MÈt th≠Ìc Æ∆t Î b™n dÔng Æ” Æo qu∑ng Æ≠Íng
chuy”n ÆÈng cÒa A.

a)

b)

c)

d)

H◊nh 5.3

H∑y quan s∏t th› nghi÷m Æ” tr∂ lÍi c∏c c©u h·i sau :
C2

Tπi sao qu∂ c©n A ban Æ«u Ưng y™n ?

C3

ß∆t th™m mÈt vÀt n∆ng A' l™n qu∂ c©n A (H.5.3b). Tπi sao qu∂ c©n A cÔng
vÌi A' sœ chuy”n ÆÈng nhanh d«n ?
C4

Khi qu∂ c©n A chuy”n ÆÈng qua lÁ K th◊ vÀt n∆ng A' bfi gi˜ lπi (H.5.3c, d).
LÛc nµy qu∂ c©n A cfln chfiu t∏c dÙng cÒa nh˜ng l˘c nµo ?
18

C5

H∑y Æo qu∑ng Æ≠Íng Æi Æ≠Óc cÒa qu∂ c©n A sau mÁi kho∂ng thÍi gian
2 gi©y, ghi vµo b∂ng 5.1 vµ t›nh vÀn tËc cÒa A.
B∂ng 5.1
Qu∑ng Æ≠Íng Æi Æ≠Óc s(cm) VÀn tËc v(cm/s)

ThÍi gian t(s)
t1=2

s1= . . .

v1= . . .

Trong hai gi©y ti'p theo : t2=2
Trong hai gi©y cuËi :
t3=2

s2= . . .

v2= . . .

s3= . . .

v3= . . .

Trong hai gi©y Æ«u :

Tı th› nghi÷m tr™n ta th†y rªng mÈt vÀt
Æang chuy”n ÆÈng mµ chfiu t∏c dÙng cÒa
hai l˘c c©n bªng th◊ sœ ti'p tÙc chuy”n
ÆÈng thºng Æ“u.
II - Qu∏n t›nh
1. NhÀn xät. §t´, tµu ho∂, xe m∏y khi
bæt Æ«u chuy”n ÆÈng kh´ng Æπt ngay
vÀn tËc lÌn mµ ph∂i t®ng d«n ; khi Æang
chuy”n ÆÈng, n'u phanh (thæng) g†p
cÚng kh´ng dıng lπi ngay mµ cfln tr≠Ót
ti'p mÈt Æoπn.
Khi chfiu l˘c t∏c dÙng, m‰i vÀt Æ“u kh´ng
th” thay ÆÊi vÀn tËc ÆÈt ngÈt Æ≠Óc v◊ m‰i
vÀt Æ“u c„ qu∏n t›nh.
2. VÀn dÙng
C6

BÛp b™ Æang Ưng y™n tr™n xe. B†t
chÓt Æ»y xe chuy”n ÆÈng v“ ph›a tr≠Ìc
(H.5.4). H·i bÛp b™ sœ ng∑ v“ ph›a nµo ?
Tπi sao ?
C7

ß»y cho xe vµ bÛp b™ cÔng chuy”n
ÆÈng rÂi b†t chÓt dıng xe lπi. H·i bÛp b™
sœ ng∑ v“ ph›a nµo ? Tπi sao ?

H◊nh 5.4

19

C8

H∑y dÔng kh∏i ni÷m qu∏n t›nh Æ” gi∂i th›ch c∏c hi÷n t≠Óng sau Æ©y :

a) Khi ´t´ ÆÈt ngÈt rœ ph∂i, hµnh kh∏ch tr™n xe bfi nghi™ng v“ b™n tr∏i.
b) Khi nh∂y tı bÀc cao xuËng, ch©n ta bfi gÀp lπi.
c) BÛt tæc m˘c, ta v»y mπnh, bÛt lπi c„ th” vi't ti'p Æ≠Óc.
d) Khi c∏n bÛa l·ng, c„ th” lµm ch∆t lπi bªng c∏ch g‚ mπnh Æu´i c∏n xuËng Ɔt.
e) ß∆t mÈt cËc n≠Ìc l™n tÍ gi†y m·ng. GiÀt nhanh tÍ gi†y ra kh·i Æ∏y cËc th◊
cËc v…n Ưng y™n.

Hai l˘c c©n bªng lµ hai l˘c cÔng Æ∆t l™n mÈt vÀt, c„ c≠Íng ÆÈ bªng
nhau, ph≠¨ng nªm tr™n cÔng mÈt Æ≠Íng thºng, chi“u ng≠Óc nhau.
D≠Ìi t∏c dÙng cÒa c∏c l˘c c©n bªng, mÈt vÀt Æang Ưng y™n sœ ti'p tÙc
Ưng y™n ; Æang chuy”n ÆÈng sœ ti'p tÙc chuy”n ÆÈng thºng Æ“u.
Chuy”n ÆÈng nµy Æ≠Óc g‰i lµ chuy”n ÆÈng theo qu∏n t›nh.
Khi c„ l˘c t∏c dÙng, m‰i vÀt kh´ng th” thay ÆÊi vÀn tËc ÆÈt ngÈt Æ≠Óc
v◊ c„ qu∏n t›nh.

C„ th” em ch≠a bi't
D≠Ìi t∏c dÙng cÒa tr‰ng l˘c, con ng≠Íi vµ m‰i sinh vÀt kh∏c tr™n Tr∏i ߆t Æ“u
chuy”n ÆÈng theo Tr∏i ߆t. ô g«n x›ch Æπo vÀn tËc cÒa chuy”n ÆÈng nµy lµ
kho∂ng 465m/s (kho∂ng 1 674km/h). H∑y t≠Îng t≠Óng n'u ÆÈt nhi™n kh´ng cfln
l˘c hÛt cÒa Tr∏i ߆t th◊ con ng≠Íi vµ m‰i sinh vÀt kh∏c sœ nh≠ th' nµo ? Khi Æ„,
do qu∏n t›nh con ng≠Íi vµ m‰i sinh vÀt Î vÔng x›ch Æπo sœ bfi v®ng ra kh·i
Tr∏i ߆t vµ chuy”n ÆÈng thºng Æ“u vÌi vÀn tËc 1 674km/h, ngh‹a lµ bªng vÀn tËc
cÒa mÈt m∏y bay ph∂n l˘c chi'n Ɔu. T†t nhi™n, Æ©y chÿ lµ t≠Îng t≠Óng th´i !

20

Bµi 6
L#C MA SÉT
S˘ kh∏c nhau c¨ b∂n gi˜a trÙc b∏nh xe bfl ngµy x≠a vµ trÙc b∏nh xe Æπp, trÙc
b∏nh xe ´t´ b©y giÍ lµ Î chÁ trÙc b∏nh xe bfl kh´ng c„ Ê bi cfln trÙc b∏nh xe
Æπp, b∏nh xe ´t´ th◊ c„ Ê bi. Th' mµ con ng≠Íi Æ∑ ph∂i m†t hµng chÙc th' kÿ
mÌi tπo n™n Æ≠Óc s˘ kh∏c nhau Æ„.
Bµi nµy giÛp c∏c em ph«n nµo hi”u Æ≠Óc ˝ ngh‹a cÒa vi÷c ph∏t minh ra Ê bi.
I - Khi nµo c„ l˘c ma s∏t ?
1. L˘c ma s∏t tr≠Ót
Khi b∏nh xe Æπp Æang quay, n'u b„p nhã phanh th◊ vµnh b∏nh chuy”n
ÆÈng chÀm lπi. L˘c sinh ra do m∏ phanh äp s∏t l™n vµnh b∏nh, ng®n c∂n
chuy”n ÆÈng cÒa vµnh Æ≠Óc g‰i lµ l˘c ma s∏t tr≠Ót. N'u b„p phanh mπnh
th◊ b∏nh xe ngıng quay vµ tr≠Ót tr™n m∆t Æ≠Íng, khi Æ„ c„ l˘c ma s∏t tr≠Ót
gi˜a b∏nh xe vµ m∆t Æ≠Íng.
C1

H∑y t◊m v› dÙ v“ l˘c ma s∏t tr≠Ót trong ÆÍi sËng vµ k‹ thuÀt.

2. L˘c ma s∏t l®n
Khi ta bÛng hfln bi tr™n m∆t sµn, hfln bi l®n chÀm d«n rÂi dıng lπi.
L˘c do m∆t bµn t∏c dÙng l™n hfln bi, ng®n c∂n chuy”n ÆÈng l®n cÒa hfln
bi lµ l˘c ma s∏t l®n.
C2

H∑y t◊m th™m v› dÙ v“ l˘c ma s∏t l®n trong ÆÍi sËng vµ k‹ thuÀt.

C3

Trong c∏c tr≠Íng hÓp vœ Î h◊nh 6.1, tr≠Íng hÓp nµo c„ l˘c ma s∏t tr≠Ót,
tr≠Íng hÓp nµo c„ l˘c ma s∏t l®n ?
Tı hai tr≠Íng hÓp tr™n em c„ nhÀn xät g◊ v“ c≠Íng ÆÈ cÒa l˘c ma s∏t tr≠Ót
vµ l˘c ma s∏t l®n.

a)

H◊nh 6.1

b)

21

3. L˘c ma s∏t nghÿ
M„c l˘c k' vµo mÈt
vÀt n∆ng Æ∆t tr™n m∆t
bµn rÂi käo tı tı l˘c k'
theo ph≠¨ng nªm ngang
(H.6.2). ߉c sË chÿ cÒa
l˘c k' khi vÀt n∆ng cfln
ch≠a chuy”n ÆÈng.
H◊nh 6.2
C4

Tπi sao trong th›
nghi÷m tr™n, m∆c dÔ c„
l˘c käo t∏c dÙng l™n vÀt
n∆ng nh≠ng vÀt v…n
Ưng y™n ?
L˘c c©n bªng vÌi l˘c käo Î th› nghi÷m tr™n Æ≠Óc g‰i lµ l˘c ma s∏t nghÿ.
C5

H∑y t◊m v› dÙ v“ l˘c ma s∏t nghÿ trong ÆÍi sËng vµ k‹ thuÀt.

II - l˘c ma s∏t trong ÆÍi sËng vµ k‹ thuÀt
1. L˘c ma s∏t c„ th” c„ hπi
C6

H∑y n™u t∏c hπi cÒa l˘c ma s∏t vµ c∏c bi÷n ph∏p lµm gi∂m l˘c ma s∏t
trong c∏c tr≠Íng hÓp vœ Î h◊nh 6.3.

a)

b)

c)
H◊nh 6.3

22

2. L˘c ma s∏t c„ th” c„ ›ch
C7

H∑y quan s∏t c∏c tr≠Íng hÓp vœ Î h◊nh 6.4 vµ t≠Îng t≠Óng xem n'u
kh´ng c„ l˘c ma s∏t th◊ sœ x∂y ra hi÷n t≠Óng g◊ ? H∑y t◊m c∏ch lµm t®ng l˘c
ma s∏t trong nh˜ng tr≠Íng hÓp nµy.

a)

b)

c)

H◊nh 6.4

Iii - VÀn dÙng
C8

H∑y gi∂i th›ch c∏c hi÷n t≠Óng sau vµ cho bi't trong c∏c hi÷n t≠Óng nµy
ma s∏t c„ ›ch hay c„ hπi :
a) Khi Æi tr™n sµn Æ∏ hoa mÌi lau d' bfi ng∑.
b) §t´ Æi vµo chÁ bÔn l«y, c„ khi b∏nh quay t›t mµ xe kh´ng ti'n l™n Æ≠Óc.
c) Giµy Æi m∑i Æ' bfi mfln.
d ) Ph∂i b´i nh˘a th´ng vµo d©y cung Î c«n käo nhfi (Ƶn cfl).
C9

‡ bi c„ t∏c dÙng g◊ ? Tπi sao vi÷c ph∏t minh ra Ê bi lπi c„ ˝ ngh‹a quan
tr‰ng Æ'n s˘ ph∏t tri”n cÒa khoa h‰c vµ c´ng ngh÷ ?
23

L˘c ma s∏t tr≠Ót sinh ra khi mÈt vÀt tr≠Ót tr™n b“ m∆t cÒa vÀt kh∏c.
L˘c ma s∏t l®n sinh ra khi mÈt vÀt l®n tr™n b“ m∆t cÒa vÀt kh∏c.
L˘c ma s∏t nghÿ gi˜ cho vÀt kh´ng tr≠Ót khi vÀt bfi t∏c dÙng cÒa
l˘c kh∏c.
L˘c ma s∏t c„ th” c„ hπi ho∆c c„ ›ch.

C„ th” em ch≠a bi't
Ma s∏t c„ ˝ ngh‹a quan tr‰ng trong th˘c t'. N„ c„ th” c„ hπi nh≠ng cÚng c„
th” c„ ›ch. Do Æ„, ta c«n bi't c∏ch lµm gi∂m cÚng nh≠ lµm t®ng ma s∏t.
NhÍ d«u mÏ b´i tr¨n, ma s∏t tr≠Ót gi∂m tı 8 Æ'n 10 l«n. Tuy nhi™n trong nhi“u
tr≠Íng hÓp l˘c ma s∏t v…n cfln lÌn vµ c«n c„ gi∂i ph∏p gi∂m l˘c nµy. ß” gi∂m
ma s∏t ng≠Íi ta ph∏t minh ra c∏c Ê trÙc, Ê bi l®n, chÛng c„ t∏c dÙng gi∂m ma s∏t
tı 20 Æ'n 30 l«n.
H∑y thˆ h◊nh dung bÁng nhi™n ma s∏t bi'n m†t th◊ hi÷n t≠Óng g◊ sœ x∂y ra ? Ta
kh´ng Ưng v˜ng, cÚng kh´ng ngÂi v˜ng Æ≠Óc. S∏ch vÎ, Æ Æπc r†t kh„ nªm
y™n tr™n bµn. Ta kh´ng c«m nÊi vÀt g◊ tr™n tay v◊ m‰i c∏i Æ“u tr¨n tuÈt. ßinh rÍi
kh·i t≠Íng. SÓi kh´ng k't thµnh v∂i. Ng≠Íi vµ ÆÈng vÀt kh´ng Æi lπi Æ≠Óc. Xe
kh´ng chπy Æ≠Óc. VÀt nµo Æang chuy”n ÆÈng th◊ sœ chuy”n ÆÈng m∑i kh´ng
dıng Æ≠Óc...

24

Bµi 7
ÉP SUƒT
Tπi sao m∏y käo n∆ng n“ lπi chπy Æ≠Óc b◊nh
th≠Íng tr™n n“n Ɔt m“m (H.7.1a), cfln ´t´
nhã h¨n nhi“u lπi c„ th” bfi lÛn b∏nh vµ sa l«y
tr™n ch›nh qu∑ng Æ≠Íng nµy (H.7.1b) ?

a)

b)

H◊nh 7.1

I - ∏p l˘c lµ g◊
Ng≠Íi vµ tÒ (H.7.2), bµn gh', m∏y m„c,...
lu´n t∏c dÙng l™n n“n nhµ nh˜ng l˘c äp c„
ph≠¨ng vu´ng g„c vÌi m∆t sµn. Nh˜ng l˘c nµy
g‰i lµ ∏p l˘c.

Ép l˘c lµ l˘c äp c„ ph≠¨ng vu´ng g„c vÌi m∆t
bfi äp.
C1

Trong sË c∏c l˘c Æ≠Óc ghi Î d≠Ìi h◊nh 7.3a
vµ b, th◊ l˘c nµo lµ ∏p l˘c ?

a)

- L˘c cÒa m∏y käo t∏c dÙng l™n m∆t Æ≠Íng.
- L˘c cÒa m∏y käo t∏c dÙng l™n khÛc gÁ.
H◊nh 7.3

H◊nh 7.2

b)

- L˘c cÒa ng„n tay t∏c dÙng
l™n Æ«u Æinh.
- L˘c cÒa mÚi Æinh t∏c dÙng
l™n gÁ.
25

II - ∏p su†t
1. T∏c dÙng cÒa ∏p l˘c phÙ thuÈc vµo nh˜ng y'u tË nµo ?
ß” tr∂ lÍi cho c©u h·i Æ∆t ra Î Æ«u bµi c«n ph∂i t◊m hi”u xem t∏c dÙng cÒa
∏p l˘c phÙ thuÈc vµo nh˜ng y'u tË nµo ?
C2

H∑y d˘a vµo th› nghi÷m Î h◊nh 7.4 cho bi't t∏c dÙng cÒa ∏p l˘c phÙ
thuÈc vµo nh˜ng y'u tË nµo bªng c∏ch so s∏nh c∏c ∏p l˘c, di÷n t›ch bfi äp vµ
ÆÈ lÛn cÒa khËi kim loπi xuËng bÈt ho∆c c∏t mfin cÒa tr≠Íng hÓp (1) vÌi
tr≠Íng hÓp (2), cÒa tr≠Íng hÓp (1) vÌi tr≠Íng hÓp (3)
T◊m c∏c d†u "=", ">", "<" th›ch hÓp cho c∏c ´ trËng cÒa b∂ng 7.1.

H◊nh 7.4

B∂ng 7.1 B∂ng so s∏nh
Ép l˘c (F)

Di÷n t›ch bfi äp (S)

ßÈ lÛn (h)

F2

F1

S2

S1

h2

h1

F3

F1

S3

S1

h3

h1

K't luÀn
C3

Ch‰n tı th›ch hÓp cho c∏c chÁ trËng cÒa k't luÀn d≠Ìi Æ©y :
T∏c dÙng cÒa ∏p l˘c cµng lÌn khi ∏p l˘c ....(1).... vµ di÷n t›ch bfi äp ....(2)....

2. C´ng th¯c t›nh ∏p su†t
ß” x∏c Æfinh t∏c dÙng cÒa ∏p l˘c l™n m∆t bfi äp, ng≠Íi ta Æ≠a ra kh∏i ni÷m
∏p su†t. Ép su†t Æ≠Óc t›nh bªng ÆÈ lÌn cÒa ∏p l˘c tr™n mÈt ƨn vfi di÷n t›ch
bfi äp.
p=

F
, trong Æ„ : p lµ ∏p su†t, F lµ ∏p l˘c t∏c dÙng l™n
S
m∆t bfi äp c„ di÷n t›ch lµ S.

N'u ƨn vfi l˘c lµ niut¨n (N), ƨn vfi di÷n t›ch lµ mät vu´ng (m2) th◊ ƨn vfi cÒa ∏p su†t
lµ niut¨n tr™n mät vu´ng (N/m2), cfln g‰i lµ paxcan, k› hi÷u lµ Pa : 1Pa = 1N/m2.
26

III - VÀn dÙng
C4

D˘a vµo nguy™n tæc nµo Æ” lµm t®ng, gi∂m ∏p su†t ? N™u nh˜ng v› dÙ
v“ vi÷c lµm t®ng, gi∂m ∏p su†t trong th˘c t'.
C5

MÈt xe t®ng c„ tr‰ng l≠Óng 340 000N. T›nh ∏p su†t cÒa xe t®ng l™n m∆t
Æ≠Íng nªm ngang, bi't rªng di÷n t›ch ti'p xÛc cÒa c∏c b∂n x›ch vÌi Ɔt lµ
1,5m2. H∑y so s∏nh ∏p su†t Æ„ vÌi ∏p su†t cÒa mÈt ´t´ n∆ng 20 000N c„ di÷n
t›ch c∏c b∏nh xe ti'p xÛc vÌi m∆t Ɔt nªm ngang lµ 250cm2. D˘a vµo k't qu∂
t›nh to∏n Î tr™n, h∑y tr∂ lÍi c©u h·i Æ∑ Æ∆t ra Î ph«n mÎ bµi.
Ép l˘c lµ l˘c äp c„ ph≠¨ng vu´ng g„c vÌi m∆t bfi äp.
Ép su†t Æ≠Óc t›nh bªng c´ng th¯c
p= F
S
ߨn vfi cÒa ∏p su†t lµ paxcan (Pa) : 1Pa = 1N/m2.

C„ th” em ch≠a bi't
Ép su†t ∏nh s∏ng lµ ∏p su†t mµ ∏nh s∏ng t∏c
dÙng l™n vÀt Æ≠Óc r‰i s∏ng. Ép su†t nµy r†t bä, cÏ
mÈt ph«n tri÷u Pa. N®m 1899, nhµ vÀt l› L™-b™-Æäp
(ng≠Íi Nga) l«n Æ«u ti™n Æ∑ Æo Æ≠Óc ∏p su†t ∏nh
s∏ng bªng th› nghi÷m r†t tinh vi. Ch›nh ∏p su†t cÒa
∏nh s∏ng m∆t trÍi Æ∑ lµm cho Æu´i sao chÊi bao giÍ
cÚng h≠Ìng tı ph›a M∆t TrÍi ra. H◊nh 7.5 lµ ∂nh
chÙp sao chÊi Ha-l¨ BËp ngµy 6 th∏ng 4 n®m 1997
tr™n b«u trÍi Pa-ri. Trong ∂nh nµy, M∆t TrÍi nªm Î
ph›a nµo ?

H◊nh 7.5

B∂ng 7.2. MÈt sË ∏p su†t
Ép su†t Î t©m M∆t TrÍi

2.1016 Pa

Ép su†t Î t©m Tr∏i ߆t

4.1011 Pa

Ép su†t lÌn nh†t tπo Æ≠Óc trong phflng th› nghi÷m

1,5.1010 Pa

Ép su†t d≠Ìi Æ∏y bi”n Î chÁ s©u nh†t

1,1.108 Pa

Ép su†t cÒa kh´ng kh› trong lËp ´t´

4.105 Pa

Ép su†t kh› quy”n Î m¯c m∆t bi”n

1.105 Pa

Ép su†t b◊nh th≠Íng cÒa m∏u

1,6.104 Pa

27

Bµi 8
ÉP SUƒT CHƒT LìNG - BçNH TH§NG NHAU
Tπi sao khi l∆n s©u, ng≠Íi thÓ l∆n ph∂i m∆c bÈ
∏o l∆n chfiu Æ≠Óc ∏p su†t lÌn (H.8.1) ?

I - S˘ tÂn tπi cÒa ∏p su†t trong lflng
ch†t l·ng
Ta Æ∑ bi't, khi Æ∆t vÀt ræn l™n m∆t bµn (H.8.2),
vÀt ræn sœ t∏c dÙng l™n m∆t bµn mÈt ∏p su†t
theo ph≠¨ng cÒa tr‰ng l˘c. Cfln khi ÆÊ mÈt
ch†t l·ng vµo trong b◊nh th◊ ch†t l·ng c„ g©y
∏p su†t l™n b◊nh kh´ng, n'u c„ th◊ ∏p su†t nµy
c„ giËng ∏p su†t cÒa ch†t ræn kh´ng ?
H◊nh 8.1

1. Th› nghi÷m 1
MÈt b◊nh h◊nh trÙ c„ Æ∏y C vµ c∏c lÁ A, B Î thµnh b◊nh Æ≠Óc bfit bªng mÈt mµng
cao su m·ng (H.8.3a).
H∑y quan s∏t hi÷n t≠Óng x∂y ra khi ta ÆÊ n≠Ìc vµo b◊nh.
C1

C∏c mµng cao su bfi bi'n dπng (H.8.3b) ch¯ng t· Æi“u g◊ ?

C2

C„ ph∂i ch†t l·ng chÿ t∏c dÙng ∏p su†t l™n b◊nh theo mÈt ph≠¨ng nh≠
ch†t ræn kh´ng ?

H◊nh 8.2

28

a)

H◊nh 8.3

b)

2. Th› nghi÷m 2
L†y mÈt b◊nh trÙ thu˚ tinh c„ Æ‹a D t∏ch rÍi dÔng lµm Æ∏y. MuËn D ÆÀy k›n
Æ∏y Ëng ta ph∂i dÔng tay käo d©y buÈc Æ‹a D l™n (H.8.4a).
C3

Khi nh†n b◊nh vµo s©u trong n≠Ìc rÂi bu´ng tay käo sÓi d©y ra, Æ‹a D
v…n kh´ng rÍi kh·i Æ∏y k” c∂ khi quay b◊nh theo c∏c ph≠¨ng kh∏c nhau
(H.8.4b). Th› nghi÷m nµy ch¯ng t· Æi“u g◊ ?

a)

H◊nh 8.4

b)

3. K't luÀn
C4

D˘a vµo c∏c th› nghi÷m tr™n, h∑y ch‰n tı th›ch
hÓp cho c∏c chÁ trËng trong k't luÀn sau Æ©y :

Ch†t l·ng kh´ng chÿ g©y ra ∏p su†t l™n ....(1).... b◊nh,
mµ l™n c∂ ....(2).... b◊nh vµ c∏c vÀt Î ....(3).... ch†t l·ng.
II - C´ng th¯c t›nh ∏p su†t ch†t l·ng
Gi∂ sˆ c„ mÈt khËi ch†t l·ng h◊nh trÙ, di÷n t›ch Æ∏y lµ
S, chi“u cao lµ h (H.8.5). H∑y d˘a vµo c´ng th¯c t›nh ∏p
su†t em Æ∑ h‰c Î bµi tr≠Ìc Æ” ch¯ng minh c´ng th¯c
H◊nh 8.5

p = d.h , trong Æ„ : p lµ ∏p su†t Î Æ∏y cÈt ch†t l·ng,
d lµ tr‰ng l≠Óng ri™ng cÒa ch†t l·ng,
h lµ chi“u cao cÒa cÈt ch†t l·ng.
p t›nh bªng Pa, d t›nh bªng N/m3, h t›nh bªng m.
C´ng th¯c nµy cÚng ∏p dÙng cho mÈt Æi”m b†t k◊ trong lflng ch†t l·ng, chi“u cao
cÒa cÈt ch†t l·ng cÚng lµ ÆÈ s©u cÒa Æi”m Æ„ so vÌi m∆t tho∏ng.
29

Suy ra :
Trong mÈt ch†t l·ng Ưng y™n, ∏p su†t tπi nh˜ng Æi”m tr™n cÔng mÈt m∆t
phºng nªm ngang (c„ cÔng ÆÈ s©u h) c„ ÆÈ lÌn nh≠ nhau. ß©y lµ mÈt Æ∆c
Æi”m quan tr‰ng cÒa ∏p su†t ch†t l·ng Æ≠Óc ¯ng dÙng nhi“u trong khoa
h‰c vµ ÆÍi sËng.
III - B◊nh th´ng nhau
C5

ßÊ n≠Ìc vµo mÈt b◊nh c„ hai nh∏nh th´ng nhau (b◊nh th´ng nhau).
H∑y d˘a vµo c´ng th¯c t›nh ∏p su†t ch†t l·ng vµ Æ∆c Æi”m cÒa ∏p su†t ch†t
l·ng n™u Î tr™n Æ” so s∏nh ∏p su†t pA, pB vµ d˘ Æo∏n xem khi n≠Ìc trong b◊nh
Æ∑ Ưng y™n th◊ c∏c m˘c n≠Ìc sœ Î trπng th∏i nµo trong ba trπng th∏i vœ Î
h◊nh 8.6a, b, c.
Lµm th› nghi÷m ki”m tra, rÂi t◊m tı th›ch hÓp cho chÁ trËng trong k't luÀn

a)

b)

c)

H◊nh 8.6

d≠Ìi Æ©y :
K't luÀn : Trong b◊nh th´ng nhau ch¯a cÔng mÈt ch†t l·ng Ưng y™n, c∏c
m˘c ch†t l·ng Î c∏c nh∏nh lu´n lu´n Î ........ ÆÈ cao.
IV - m∏y thÒy l˘c
M∏y thÒy l˘c c„ c†u tπo gÂm hai xilanh, mÈt
nh·, mÈt to, Æ≠Óc nËi th´ng vÌi nhau. Trong
hai xilanh c„ ch¯a Æ«y ch†t l·ng, th≠Íng lµ
d«u. Hai xilanh Æ≠Óc ÆÀy k›n bªng hai p›t-t´ng
(H.8.7).
Khi t∏c dÙng mÈt l˘c f l™n pit-t´ng nh· c„
di÷n t›ch s, l˘c nµy g©y ∏p su†t
p = f/s l™n ch†t l·ng. Ép su†t nµy Æ≠Óc ch†t
l·ng truy“n nguy™n vãn tÌi p›t-t´ng lÌn c„
di÷n t›ch S vµ g©y n™n l˘c n©ng F l™n p›t-t´ng nµy :

30

H◊nh 8.7

F
S
F = p.S = f.S . Suy ra
= .
s
f
s
Nh≠ vÀy, di÷n t›ch S lÌn h¨n di÷n t›ch s bao nhi™u l«n th◊ l˘c F sœ lÌn h¨n
l˘c f b†y nhi™u l«n. NhÍ Æ„ mµ ta c„ th” dÔng tay n©ng c∂ mÈt chi'c ´t´.
Ng≠Íi ta cfln sˆ dÙng m∏y thÒy l˘c Æ” nän c∏c vÀt.

V - VÀn dÙng
C6

H∑y tr∂ lÍi c©u h·i Î Æ«u bµi.

C7

MÈt thÔng cao 1,2m Æ˘ng Æ«y n≠Ìc.
T›nh ∏p su†t cÒa n≠Ìc l™n Æ∏y thÔng vµ
l™n mÈt Æi”m Î c∏ch Æ∏y thÔng 0,4m.
C8

Trong hai †m vœ Î h◊nh 8.8, †m nµo
Æ˘ng Æ≠Óc nhi“u n≠Ìc h¨n ?

H◊nh 8.8

C9

H◊nh 8.9 vœ mÈt b◊nh k›n c„ gæn
thi't bfi dÔng Æ” bi't m˘c ch†t l·ng ch¯a
trong n„. B◊nh A Æ≠Óc lµm bªng vÀt li÷u
kh´ng trong suËt. Thi't bfi B Æ≠Óc lµm
bªng vÀt li÷u trong suËt. H∑y gi∂i th›ch
hoπt ÆÈng cÒa thi't bfi nµy.

H◊nh 8.9

C10

Ng≠Íi ta dÔng mÈt l˘c 1000 N Æ”
n©ng mÈt vÀt n∆ng 50000 N bªng mÈt m∏y thÒy l˘c. H·i di÷n t›ch cÒa
p›t-t´ng lÌn vµ p›t-t´ng nh· cÒa m∏y thÒy l˘c nµy c„ Æ∆c Æi”m g◊ ?
Ch†t l·ng g©y ∏p su†t theo m‰i ph≠¨ng l™n Æ∏y b◊nh, thµnh b◊nh vµ
c∏c vÀt Î trong lflng n„.
C´ng th¯c t›nh ∏p su†t ch†t l·ng : p = d.h, trong Æ„ h lµ ÆÈ s©u t›nh
tı Æi”m t›nh ∏p su†t tÌi m∆t tho∏ng ch†t l·ng, d lµ tr‰ng l≠Óng ri™ng
cÒa ch†t l·ng.
Trong b◊nh th´ng nhau ch¯a cÔng mÈt ch†t l·ng Ưng y™n, c∏c m∆t
tho∏ng cÒa ch†t l·ng Î c∏c nh∏nh kh∏c nhau Æ“u Î cÔng mÈt ÆÈ cao.
Trong m∏y thÒy l˘c, nhÍ ch†t l·ng c„ th” truy“n nguy™n vãn ÆÈ t®ng
∏p su†t, n™n ta lu´n c„ : F = S trong Æ„ f lµ l˘c t∏c dÙng l™n
f
s
p›t-t´ng c„ ti't di÷n s, F lµ l˘c t∏c dÙng l™n p›t-t´ng c„ ti't di÷n S.

31

Bµi 9
ÉP SUƒT KHê QUYÕN
Khi lÈn ng≠Óc mÈt cËc
n≠Ìc Æ«y Æ≠Óc ÆÀy k›n
bªng mÈt tÍ gi†y kh´ng
th†m n≠Ìc (H.9.1) th◊
n≠Ìc c„ ch∂y ra ngoµi
kh´ng ? V◊ sao ?
H◊nh 9.1

I - S˘ tÂn tπi cÒa ∏p su†t kh› quy”n
Tr∏i ߆t Æ≠Óc bao b‰c bÎi mÈt ...